نەبیل مەرسومی: مەترسی لەسەر دارایی عێراق نییە بۆ مانگەکانی ئادار و نیسان

مەرسومی: یەکەم، تێچووی گواستنەوە بە تانکەر بەرزە. دووەم، هەر تانکەرێک نزیکەی 216 بەرمیل دەگوازێتەوە کە بڕێکی کەمە، بۆیە پێویستمان بە هەزاران تانکەر دەبێت بۆ ئەوەی بتوانین رۆژانە 400 بۆ 500 هەزار بەرمیل هەناردە بکەین. هەروەها کاریگەریی لەسەر ژێرخانیش دەبێت. گوشاری هاتووچۆ لەسەر ژێرخان، جگە لەوەی دەستکەوتنی گرێبەستی کڕینی نەوتی خاو بەم بڕە کەمە قورسە. سەرەڕای ئەوەی وەزارەتی نەوت خۆی بۆ ئەم ئەگەرە ئامادە نەکردووە و گرێبەستی لەگەڵ کڕیارە نێودەوڵەتییەکان نەکردووە، تەنانەت پێداویستییە لۆجستییەکانیشی دابین نەکردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمە رەنگە تاکە بژاردەی بەردەم عێراق بێت دوای راگیرانی هەناردەی نەوتی کوردستان لە رێگەی بەندەری جەیهانی تورکیاوە و ئەو کێشانەی لەنێوان هەرێم و بەغدا لەسەر هەناردەی نەوتی کوردستان هەن.

مەرسومی: جێگەی داخە لە کاتی جەنگدا شتی وا روودەدات، چونکە کات فاکتەرێکی زۆر گرنگە لە هەناردەکردنی نەوتدا. عێراق رۆژانە نزیکەی 300 ملیۆن دۆلار بەهۆی راگرتنی هەناردەی نەوتەوە زیانی بەردەکەوێت، بۆیە دەبێت بابەتەکانی دیکەی پەیوەندییان بە نەوتەوە نییە، نەخرێنە نێو دانوستاندنەکان. دەبێت بابەتەکە لەسەر هەناردەکردنی نەوت بێت، چونکە هەناردەکردنی نەوتی کەرکووک لە رێگەی بۆریی کوردستانەوە رۆژانە دەرفەتی هەناردەکردنی 200 هەزار بەرمیل دابین دەکات. هەروەها رۆژانە نزیکەی 20 ملیۆن دۆلار دابین دەکات، پاشان هەرێمی کوردستانیش سوودمەند دەبێت چونکە باج و رسوماتی تێپەڕبوون وەردەگرێت. دەزانین 60%ـی خاوەندارێتیی هێڵەکە هی رۆزنەفتی رووسیایە و 40%ـی هی کۆمپانیای کارە، بۆیە سوودی داراییشی هەیە. بەڵام دواخستنی بەم شێوەیە بەڕای من ئازاربەخشە و زیانێکی گەورە بە گەلی عێراق بە هەموو نەتەوە و ئایین و مەزهەبەکانییەوە لە باکوورەوە بۆ باشوور دەگەیێنێت.

مەرسومی: لە سەرەتادا باسمان کرد سیستمی ئەسیکۆدا یەکێکە لە سیستمە بازرگانییە زۆر گرنگەکان کە رێگە بە عێراق دەدات کۆنترۆڵی هاوردە بکات و رێگری لە ساختەکردنی پسوولەکان دەکات، شەفافییەت زیاتر دەکات و داهاتە نانەوتییەکان زیاد دەکات. بەڵام پێداویستییەکانی جێبەجێکردنی لەبار نین، هەروەها رێکنەکەوتن لەگەڵ هەرێمی کوردستان لەسەر ئەم بابەتە. بۆیە پێموایە دەبێت دانوستاندنی دیکە بکرێت، نەک ئەمڕۆ، رەنگە لە کاتی پێکهێنانی حکومەتی داهاتوو لەگەڵ هەرێمی کوردستان ئەم بابەتە بخرێتەڕوو و بۆ ماوەیەک دوابخرێت یان هاوئاهەنگی لەگەڵ حکومەتی ناوەندی بکرێت لەبارەی جێبەجێکردنی سیستمی ئەسیکۆدا. بەڵام تێکەڵکردنی ئەم بابەتە لەگەڵ نەوت، پێموایە کێشەکە ئاڵۆزتر دەکات و ماوەی پێویست بۆ هەناردەکردنی نەوت درێژ دەکاتەوە، بەمەش لێکەوتە ئازاربەخشەکانی بۆ گەل دەبێت.

مەرسومی: نەخێر، سیستمی ئەسیکۆدا ناچاری نییە، بەڵام زۆر گرنگە بۆ کۆنترۆڵکردنی دەروازەکان، زیادکردنی باجی گومرگی، رێگریکردن لە ساختەکاری لە هاوردەکردن، رێگریکردن لە پسوولەی ساختە و کۆنترۆڵکردنی جووڵەی دۆلار. ئەمانە شتی زۆر گرنگن، بەڵام وەک باسم کرد، پێداویستییەکانی جێبەجێکردنی ئێستا لەبار نین. کاتێک ئەم سیستمە جێبەجێ کرا، کاریگەریی نەرێنیی لێکەوتەوە، بۆ نموونە، نرخی دۆلار لە بازاڕی هاوتەریبدا بەرزبووەوە، چونکە بەشێک لە بازرگانیی دەرەکی و جووڵەی هاوردەکردن بۆ عێراق لە دەروازەکانی ناوەڕاست و باشوورەوە بۆ دەروازەکانی کوردستان گواسترایەوە.

مەرسومی: زیانەکان هەمەجۆرن، بێگومان زیانی یەکەم و گەورەترین، زیانی داراییە بەپێی نرخەکانی ئێستا. عێراق رۆژانە نزیکەی 300 ملیۆن دۆلار زیان دەکات، بەمەش گەیشتووینەتە قۆناخێک کە ناتوانین بودجەی گشتی و خەرجییە گشتییەکان دابین بکەین، چونکە 90%ـی پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت. هەروەها راگرتنی هەناردەی نەوت و کورتکردنەوەی بۆ بەکاربردنی ناوخۆیی بە بڕی نزیکەی 1 ملیۆن بەرمیل رۆژانە، ئەو گازە سرووشتییەش کەمدەکاتەوە کە دەبێت وەک سووتەمەنی بۆ وێستگەکانی کارەبا بەکاربهێنرێت. هەروەها بەهۆی نەبوونی توانای کۆگاکردنی پێویست لە عێراق، رەنگە ئەمە دواتر ببێتە هۆی کەمکردنەوەی بەرهەمی پاڵاوگەکانی عێراق و کاریگەریی لەسەر دابینکردنی بۆ هاووڵاتیان هەبێت. بۆیە زیانەکان گەورەن بۆ هاووڵاتیی عێراقی و ئابووریی عێراق. چەندە کات درێژتر بێتەوە، زیانەکان قورستر و کاریگەرتر دەبن لەسەر هاووڵاتی، ئابووری و کۆمەڵگە.

مەرسومی: نەخێر ئێستا ناتوانرێت، چونکە سەرەڕای ئەوەی دواجار لە ساڵی 2005 بۆرییەکە چاککراوەتەوە، بەڵام پێویستی بە سیستمی پەیوەندی و وێستگەی پاڵنان هەیە بۆ ئەوەی هێڵەکە ئامادە بێت. ئەگەر ئەم هێڵە ئامادە بووایە، عێراق دەیتوانی رۆژانە نزیکەی 750 هەزار بەرمیل لە کێڵگەکانی بەسرەوە هەناردە بکات، بەڵام ئەمە رووینەدا و هێڵەکە ئامادە نەکراوە، ئەمەش یەکێکە لەو کەموکوڕییانەی کە وەزارەتی نەوتی فیدراڵیی عێراق دواخستووە.

مەرسومی: نەخێر، بابەتەکە بەم شێوەیە نییە. بانکەکە 97 ملیار دۆلاری هەیە بە زێڕیشەوە، واتە 126 تریلیۆن دینار. 28 تریلیۆنی زێڕە و 93 تریلیۆنی وەبەرهێنراوە. تەنیا لە قەواڵەکانی گەنجینەی ئەمریکادا نییە، بەڵکو نزیکەی 40 ملیار دۆلار لە قەواڵەکانی گەنجینەی ئەمریکادا وەبەرهێنراوە و بەشەکەی دیکەی لە قەواڵەکانی گەنجینەی ئەورووپا و وەک سپاردە لە بانکە ناوەندییەکانی ئەوروپا دانراوە. بڕی نەختینەکەش زۆر نییە، وا بڕوا دەکرێت تەنیا 1.5 ملیار دۆلار لە گەنجینەی بانکی ناوەندیدا هەبێت. بەڵام کاتێک بانکی ناوەندی پێویستی بە نەختینەی دۆلار دەبێت، یان بەشێک لە زێڕەکەی دەفرۆشێت، یان سپاردەکانی لە بانکە ناوەندییەکان دەکشێنێتەوە، یان قەواڵەکان دەفرۆشێت، بەتایبەتی قەواڵە کورتخایەنەکانی گەنجینەی ئەمریکا، بۆ ئەوەی دۆلاری کاش یان دۆلار بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی خەرجیی گشتی، لەنێویاندا مووچە، بەدەستبهێنێت.

مەرسومی: بێگومان دوای جێبەجێکردنی سیستمی ئەسیکۆدا، خواست لەسەر دۆلار کەمبووەوە و بووە بە نزیکەی 4 بۆ 5 ملیار دۆلار مانگانە، چونکە زۆرێک لە بازرگانان پەنایان بۆ بازاڕی هاوتەریب برد. ئەمەش بووە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی دۆلار لەو بازاڕەدا، چونکە ناتوانن مامەڵە لەگەڵ پلاتفۆرمەکە و جێبەجێکردنی سیستمی ئەسیکۆدا بکەن. بۆیە کۆچێک روویدا، بەتایبەتی بۆ بازرگانە بچووکەکان، ئەمەش بووە هۆی کەمبوونەوەی خواست لەسەر دۆلاری فەرمی و فرۆشی بانکی ناوەندیی عێراق کەمبووەوە.

مەرسومی: ئێستا زۆربەی هاوردەی عێراق لە دەروازە باکوورییەکانەوەیە، بەتایبەتی لە دەروازەی ئیبراهیم خەلیل، هەروەها دەروازەی حاجی ئۆمەرانیش کراوەتەوە. لە دەروازە فەرمییەکانی کوردستانیش، کە شەش دەروازن، ئەمڕۆ کاڵای زۆر لە ئوم قەسرەوە دێت. جووڵەی هاوردەکردن خاوتر بووەتەوە و تەنیا بە هاوردەی ناڕاستەوخۆ سنووردار بووە، واتا لە بەندەری خەلیفە لە قەتەر یان لە بەندەرەکانی سعودیە و قەتەرەوە هاوردە دەکرێت. بەڵام قەبارەی هاوردەکردن لە ئوم قەسر، کە زیاتر لە سێیەکی هاوردەی عێراقی پێکدەهێنا، دەستی بە کەمبوونەوە کردووە یان قەبارەکەی لەوە کەمترە کە پێش داخستنی تەنگە هورمز هەبوو.

مەرسومی: هۆکارەکەی ئەوەیە بازرگانیی نافەرمی لەگەڵ ئێران یان هاوردەکردنی کاڵا لە ئێرانەوە زۆر کەمبووەتەوە یان راوەستاوە. بۆیە خواست لەسەر دۆلار بۆ مەبەستی بازرگانی زۆر سنووردار بووە. ئەو خواستەی ئەمڕۆ هەیە، بەشی زۆری لە بازاڕی هاوتەریبدا لە ئەنجامی ترس و دڵەڕاوکێی خەڵکەوەیە کە هەوڵدەدەن پاشەکەوتەکانیان بپارێزن و پەنا بۆ دۆلار دەبەن کە بە پەناگەیەکی ئارام دادەنرێت. بۆیە بینیمان دۆلار کەمێک بەرزبووەوە. دوای ئەوەی 157 بوو، بووەوە بە 154 و پێموایە لە شوێنی خۆی دەمێنێتەوە تاوەکو تۆزی شەڕ دەنیشێتەوە.

مەرسومی: داهاتی فرۆشی نەوت دوو مانگ بە دواکەوتنەوە دەگاتە عێراق، واتە داهاتی مانگی 1 لە مانگی 3 دەگات و داهاتی مانگی 2 لە مانگی 4 دەگات، بۆیە لە ماوەی مانگەکانی 3 و 4 مەترسیی دارایی لەسەر عێراق نییە. بەڵام لە مانگی 5ـەوە، قەیرانی دارایی دەست پێدەکات ئەگەر چارەسەری گەورە و خێرا و یەکلاکەرەوە بۆ ئەم بابەتە نەکرێت.

مەرسومی: لە مانگی 5، کاتێک هاتنی پیترۆدۆلار بۆ عێراق دەوەستێت بەهۆی راوەستانی هەناردە لەم مانگەدا. بێگومان تووشی کێشە دەبێت لە چۆنیەتیی دابینکردنی خەرجییە حاکیمەکان کە مانگانە نزیکەی 9 تریلیۆن دینارە، 8 تریلیۆنی بۆ مووچە و چاودێریی کۆمەڵایەتییە. لەوێ کێشە راستەقینەکە دەست پێدەکات و دەوڵەت پەنا بۆ قەرزی ناوخۆیی و دەرەکی و داشکاندنی حەواڵەکان لە بانکی ناوەندیی عێراق دەبات. ئەمانە بژاردەی تاڵ و سەختن، بەڵام بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی خەرجیی عێراقن.