ئەگەر عێراق هەناردەکردنی نەوت لە گەرووی هورمز لەدەستبدات؟

عێراق لەچاو سعودیە زۆر لاوازە لە ئەگەری داخستنی گەرووی هورمز دا، چونکە سعودیە رێگەی بەدیلی هەیە و عێراق نییەتی تاوەکو بتوانێت نەک ئەو بڕەی هەناردەی دەکات بەڵکو نیوەشی هەناردە بکات.هەریەکە لە وڵاتانی وەک سعودیە و ئیمارات چەند رێگەیەکی بەدیلی گواستنەوەی نەوتیان بە بۆری هەیە، بۆ نموونە سعودیە گواستنەوەی نەوت بە بۆری بۆ دەریای سوور و ئیماراتیش گواستنەوەی بۆ بەندەری فوجەیرە کە هەردووکی لەدەرەوەی گەرووی هورمزەوەیە، بەڵام وڵاتانی وەک عێراق، کوەیت، قەتەر، بەحرەین و تەنانەت خودی ئێرانیش هیچ رێگەیەکی بەدیلیان نییە.

دیوێکی دیکەی ئەم داخستنە پەیوەستە بە بەکارهێنەرانی نەوت و لەسەروو هەموویانەوە وڵاتانی ئاسیا و چین، چونکە  بڕی ئەو نەوتەی رۆژانە لە گەرووی هورمزەوە دەگوازرێتەوە 4.6 ملیۆن بەرمیلی بۆ چین و 6.2 ملیۆن بۆ وڵاتانی دیکەی ئاسیا، تەنیا بڕی 1.3 ملیۆن بەرمیلی بۆ هەر سێ کیشوەری ئەورووپا، ئەمریکا و ئەفریقا دەڕوات. هەروەها لەدیوێکی دیکەوە، داخستنی گەرووەکە، کاریگەری راستەوخۆی لەسەر نرخی نەوت بەشێوەیەکی وێنانەکراو دەبێت، چونکە سەرەڕای کەمبوونەوەی رێژەی 25٪  نەوت لە بازاڕی جیهان، بەهۆی داخستنی گەرووەکە، بڕی زۆری نەوتی یەدەگی وڵاتانیش کە لەکاتی قەیرانەکانی رابردوو توانراوە بخریتەروو ئەمجارەیان روونادات، بۆ نموونە سعودیە یەکێک لەو وڵاتانە بووە لەرابردوودا توانییەتی یەدەگی نەوت بخاتەڕوو و بگوازرێتەوە، بەڵام ئەمجارە نەوتی هەناردەکراوی خۆی تووشی کێشە دەبێت.

ئێستا بەهۆی زیادبوونی ئەگەرەکانی داخستنی تەواوەتی گەرووی هورمزەوە، عێراق یەکەم وڵاتی زەرەرمەند دەبێت لە رووی گواستنەوەی بەرهەمە نەوتییەکانی بۆ بازاڕەکانی جیهان، چونکە تاکە رێگەی گواستنەوەی نەوتی عێراق بەو بڕەی رۆژانە هەناردەی بازاڕەکانی دەکات گەرووی هورمزە، هەربۆیە داخستنی تەواوەتی گەرووی هورمز رۆژانە زیانی سەروو 200 ملیۆن دۆلار لە عێراق دەدات و بەزیادبوونی رۆژەکانی مەترسی گواستنەوەی نەوت لەگەرووی هورمزەوە وادەکات عێراق بڕی داهاتەکەی بەرێژەیەک کەم بکات وێنانەکراو بێت.

بۆ نموونە، بەپێی دوایین راپۆرتی کۆمپانیای بە بازاڕکردنێ نەوتی عێراق )سۆمۆ) بڕی هەناردەی نەوتی عێراق لە مانگی شوبات 2026 دا رۆژانە 3.53 ملیۆن بەرمیل بووە، کە 3.33  ملیۆن بەرمیلی رۆژانە لەرێگەی گەرووی هورمزەوە بووە و 198 هەزار بەرمیلی رۆژانەشی لەرێگەی بەندەری جەیهانەوە بووە.

ئەگەر ئەم دۆخە بەردەوام بێت، ئەوا تاکە دەرچەی عێراق بۆ هەناردەکردنەوەی نەوتەکەی دەبێت لەرێگەی بەندەری جەیهانەوە بێت، کە ئێستا لە رێگەی بۆری هەرێمی کوردستان بۆ پێشخابوور رۆژانە تەنیا نزیکەی 200 هەزار بەرمیل نەوتی کێڵگەکانی هەرێمی کوردستان دەگوازێتەوە، ئەمە لەکاتێکدا توانای گواستنەوەی بۆرییەکە 1 ملیۆن بەرمیلە, واتە عێراق ئەگەر پەنا بباتە ئەم رێگەیە هێشتا ناتوانێت رێژەی 72٪ نەوتەکەی هەناردە بکات، بەم شێوەیەش عێراق بۆ مانگی ئادار 2026 بڕی هەناردەکراوی نەوتی بەشێوەیەک کەم دەکات، کە ئەو قەیرانەی بەهۆی کەمی نرخەوە تووشی داهاتەکەی بووە و خەرجییەکەی پڕناکاتەوە قوڵتر و چەند هێندە ببێتەوە، کە ئەمەش رەهەندێکی نوێی لاوازی ئابووری عێراق دەردەخات، کە لەیەک دەیەی رابردوودا لەجیاتی پشت بەستن بە نەوت کەمبکاتەوە، بەڵام پشت بەستنی بەداهاتی نەوتی لە 78٪ لە 2015 زیادکردووە بۆ 91.2٪ لە 2024دا لەکۆی داهاتەکەی.

رۆژانی داهاتوو و کۆتایی مانگی ئادار 2026 بەروونی زیان مەترسییەکانی داخستنی گەرووی هورمز دەردەکەوێت و زیانەکانی ئەگەرەکانی داخستنی تەواوەتی گەرووەکە بۆ  گواستنەوەی نەوت و بەرهەمە نەوتییەکان و گاز لەو رێگەوە چەند بووە بۆ بازاڕی وزە لە جیهان روون دەبێتەوە ، بەتایبەتیش وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت، چونکە لەیەکەم رۆژی هەڵگیرسانی جەنگەوە ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە رایگەیاند، کە بەوردی چاودێری پەرەسەندنەکانی ئاسایشی وزە دەکات و دڵنیایی بەوڵاتانی بەکارهێنەری نەوت و ئەندامانی ئاژانسەکە دا کە بڕی 1.4 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەگیان هەیە بۆ هەر پێشهاتێک لە بازاڕی وزە بێتە ئاراوە، هەرچەندە ئەمە بەدیلی داخستنی تەواوەتی گەرووی هورمز نییە و کاریگەر نابێت لەسەر رێگرتن لە بەرزبوونەوەی نرخەکان، چونکە ئەمریکا و ئەورووپا کەمترین بڕی نەوتیان لە گەرووی هورمزەوە بۆ رۆشتووە.

لەکۆتاییدا رووداوەکانی ئەم رۆژانە بۆ بازاڕی وزە پارالێل لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسی و پێکدادانە سەربازییەکانەوە یەکێک دەبێت لەوخاڵەی وەرچەرخان کە لە ئاسایشی وزەی جیهان دەهێنیتە ئاراوە ولاوازی و بەهێزی وڵاتان چ بەرهەمهێنەر یان بەکارهێنەر دووبارە دەردەخات. ئەمەش سەرەڕای بیرکردنەوە لە دەرچەی جیاواز و گۆڕینی رێگاکانی گواستنەوەی وزە لە دابینکەرەوە بۆ بەکارهێنەر دەهێنێتە ئاراوە لە داهاتوودا و لاوازییەکی جەوهەری و گەورەشی خستە سەر لاوازییەکانی عێراق.